honingbij met pollen

Zijn het honingbijen of ‘wilde’ bijen?

Heb je bijen in je tuin, de schuur of de spouwmuur of onder de tuintegels en wil je weten je bang of het om een volk ‘honingbijen’ gaat?
Als je geen heel grote aantallen bijen ziet, zijn het bijna altijd solitaire bijen. Vele daarvan zijn zeldzaam en ze doen doorgaans geen vlieg kwaad.

Snel weten of je met wilde (solitaire) bijen of met honingbijen of hommels van doen hebt?
Gebruik deze checklist!

Een volk honingbijen is niet altijd en overal gewenst. Solitaire bijen veroorzaken geen overlast: het is juist leuk om hun verrichtingen te bekijken. Daarom is het handig om te weten wie wie is is bijenland!

In Nederland komen ongeveer 350 soorten bijen voor. De bekendste is de honingbij. Daarnaast herkennen veel mensen hommels (dat zijn ook bijen), die opvallen door hun dikke harige lijf. De meeste hommelsoorten opereren in het zomerseizoen ook als volk, dit zijn dus net als honingbijen ‘sociale bijen’.

hommel
Hommels zijn er in verschillende kleuren en groottes. Ze verschillen van de overige bijen door hun sterke beharing die ze instaat stelt om ook onder de 10℃ te vliegen. Ook zijn ze een stuk breder dan alle andere bijen.

Onbekender en helaas ook onbeminder zijn de ‘wilde bijen’. ‘Wild’ suggereert dat het steeklustig ongedierte is, maar het tegendeel is waar. Ook de term ‘solitaire bijen’ wordt veel gebruikt. Ze maken ieder hun eigen nestje en leven langs elkaar heen. Verwarring en angst ontstaan als solitaire bijen hun nestjes dichtbij elkaar maken. Ze worden dan vaak voor honingbijen aangezien.
Solitaire bijen kunnen maar 100 tot 250 meter vliegen. Door vlakbij elkaar te nestelen maken ze optimaal gebruik van geschikte broedplaatsen en het stuifmeelaanbod. En die vorm van Living-Apart-Together biedt nog een belangrijk voordeel: de mannetjes van een zeldzame soort hoeven niet half Nederland door op zoek naar een vrouwtje.

Vaak maken meerder solitaire bijen dus gebruik van hetzelfde bijenhotel, van hetzelfde blok hout of dezelfde verhoging in het landschap om holletjes in te maken.
Gelukkig zijn er zijn belangrijke verschillen in de leefwijzen en het uiterlijk van honingbijen, hommels en solitaire bijen waaraan je ze ook als leek kunt herkennen.

een bijenvolk in een bijenhotel, kan dat ?

Soms bellen mensen met een imker met de opmerking dat er een bijenvolk in hun bijen- of insectenhotel woont. Erg waarschijnlijk is dat niet…

Zijn het honingbijen of 'wilde' bijen?
De gangetjes van een bijenhotel zijn alleen geschikt voor solitaire bijen. Zodra een bij een gangetje ‘belegd’ heeft sluit ze het volledig af.

Honingbijen zwermen afhankelijk van het jaar vanaf half-april tot eind juni/begin juli. De helft van het volk verlaat met een koningin de oude woning en gaat op zoek naar een nieuwe huisvesting. Die gezamenlijke accommodatie moet groot genoeg zijn voor nu en de toekomst. Een ruimte waar 30liter pakken melk in passen is doorgaans echt de ondergrens. Bijenhotels zijn daarop niet ingericht. Die bestaan uit boorgaten in hout, holle bamboe stokjes en rietstengels waar solitaire bijen hun eitjes in kunnen leggen. In zo’n klein doodlopend gangetje heeft een volk honingbijen niets te zoeken.

Hieraan herken je de honingbij …

Honingbijen bewonen met (tien)duizenden dezelfde ruimte. Ze hebben karrenvrachten stuifmeel nodig en leggen een honingvoorraad aan voor de winter en voor slecht-weer dagen. Hierdoor vertonen ze heel herkenbaar groepsgedrag:

Honingbij op klaproos
Honingbijen zijn er in verschillende kleuren. De oorspronkelijke Nederlandse soort is behoorlijk zwart, maar inmiddels is die in de minderheid. De meeste honingbijen zijn tegenwoordig behoorlijk geel of oranje-achtig.
  • Vanaf een buiten temperatuur van 10-12 graden zie je honingbijen achter elkaar hetzelfde gaatje induiken en uitkomen.
  • Honingbijen die uitvliegen hebben de taken verdeeld. Een groep haalt nectar, een groep water en een groep haalt (stuifmeel). Die laatste groep is heel herkenbaar, want honingbijen halen stuifmeel op een andere manier dan bijna alle wilde bijen (met uitzondering van hommels en een heel enkele solitaire bij). Ze kneden de stuifmeelpollen samen met wat speeksel en verzamelen die op de knieën van hun achterpoten (zie foto boven het artikel). Zie je massaal van die bijen met bolletjes pollen aan hun pootjes naar binnen kruipen? Dan zijn het sociale bijen: honingbijen of hommels dus.
  • Als er geen stuifmeelaanbod is, kun je de honingbij nog steeds herkennen aan de afgeplatte achterpootjes. Daar waar ze de pollenbolletjes kunnen dragen.
  • In voorjaar en zomer loopt er bij honingbijen iedere dag broed uit. Op het warmste moment van de dag draaien jonge bijen vaak van boven naar beneden en voor naar achter in een wolk(je) rondjes voor de opening van hun woning. Wat je ziet zijn jonge honingbijen die hun vleugels leren gebruiken, zich oefenen in oriënteren en die zich buiten de bijenwoning ontlasten. Gedrag dat je bij solitaire bijen niet zult waarnemen!
Hieraan herken je solitaire bijen …

Wilde, of solitaire, bijen zijn er in allerlei kleuren en maten. In Nederland kunnen ongeveer 10 specialisten alle soorten op naam brengen. Soms alleen met behulp van een microscoop, of genen onderzoek. Gelukkig is het wel redelijk makkelijk om met zekerheid te zeggen dat iets een solitaire bij is.

Zijn het honingbijen of 'wilde' bijen?
Parende wilde bijen, paringsgedrag op of dichtbij de grond zul je bij honingbijen nooit waarnemen. De koningin van de honingbij wordt hoog in de lucht bevrucht tijdens de ‘bruidsvlucht’.
  • De vrouwtjes van solitaire bijen gaan in en uit kleine holletjes. 30% van de soorten doet dat bovengronds in bijenhotels, gaatjes in steen, hout, bamboe stokjes met een dichte achterkant of zelfs in rietstengels. 70% nestelt in de grond. Solitaire bijen delen hun nestgang niet met soortgenoten! Je ziet dus nooit twee dezelfde bijen na elkaar hetzelfde gangetje ingaan.
  • Als je heel goed kijkt is het soms wel mogelijk om meer dan 1 bij uit een nestelgangetje te zien verschijnen. Waarom dat wel kan? Een vrouwtjesbij legt meerdere eitjes achter elkaar in het gangetje. Die lopen in het voorjaar of in de zomer kort na elkaar uit… Maar ze gaan niet meer met z’n allen terug in dat gangetje!
  • Zie je een bij ergens naar binnen gaan waarvan de hele buik volgeschuierd is met geel stuifmeel? Dan is het vrijwel zeker een solitaire bij. Alhoewel sommige harige hommels er ook wat van kunnen, maar die kun je herkennen aan hun minder slanke postuur.
Solitaire bijen steken nagenoeg nooit

Alle vrouwelijke bijen kunnen steken (ook koninginnen), maar bijen sterven onverbiddelijk daarna. Als een honingbij steekt is dat in 99% van de gevallen om het belang van het super-organisme veilig te stellen.

Honingbijen vormen samen één volk, een super-organisme. Die eenheid is georganiseerd rond één koningin die zorgt voor nageslacht.

Mannetjes (darren) van alle bijensoorten zijn niet uitgerust met een angel, op de plek waar bij de vrouwtjes de angel zit, zit bij hun het voorplantingsapparaat.

Vrouwelijke solitaire bijen kunnen dus in principe ook steken. In verhouding tot honingbijen hebben ze echter een onderontwikkeld angeltje. Evolutionair gezien is dat logisch. Solitaire bijen verzamelen geen honing om de winter door te komen en worden dus niet lastig gevallen door honingminnende zoogdieren zoals beren of mensen. De huid van dat soort indringers doorboren kan alleen met een lange angel, die hebben zij dus niet nodig.
Steken staat bij bijen gelijk aan sterven. Een solitaire bij die steekt kan zich niet meer voortplanten: de levenscyclus is dan doorbroken. Een solitaire bij steekt daarom alleen een binnendringer van haar nestgangetje waarin ze eitjes heeft gelegd: een sluipwesp of koekoeksbij. Dat kan met een heel kort angeltje.

Samengevat: solitaire bijen zien in ons geen bedreiging en ze zijn belabberd uitgerust om zich tegen ons te verdedigen. Vermoed je je dat je solitaire bijen in de tuin, schuur, gaatjes in de muur, tussen de tuintegels of waar dan ook hebt? Zolang je ze niet vast pakt, kun je er doorgaans van heel dichtbij foto’s van maken! En die foto’s kunnen je helpen de soort op naam te brengen, als je dat leuk vindt. Ongeveer de helft van de ruim 350 soorten is zeldzaam, dus wie weet welke wilde bij je aantreft?

veilig Bijen bekijken

Tijdens het bijen-bekijken wil je uiteraard niet gestoken worden. Imkers benaderen hun kasten altijd van achteren, de bijen laten ons dan met rust. Van de zijkant komen is doorgaans ook ok, tenzij je dan in de aanvliegrichting van de bijen staat. Kijk daarom altijd eerst van een afstandje. Ook honingbijen waarschuwen vaak voor ze gaan steken. Als je ‘kopjes’ krijgt van honingbijen betekent dat niet dat ze je lief vinden, het betekent dat je te dicht bij komt.

Snel antwoord op de vraag: ‘Solitaire bij of honingbij?’
  • Gaan verschillende bijen direct na elkaar hetzelfde gaatje in en uit? → Honingbij (of wat dikkere hommelsoort)
  • Dragen de bijen stuifmeelklontjes aan hun achterpoten? → Honingbij of hommel
  • Hebben de bijen platte achterpootjes → Honingbij of hommel.
  • Verdwijnen de bijen onder de grond → Hommel of solitaire bij.
  • Verdwijnen de bijen in een bijenhotel, een gaatje in een blok hout, een rietstengel dat geen doorgang geeft tot een grote holle ruimte → solitaire bij.
  • Hangt er zichtbaar ergens een zwerm (grote klont bijen)? → Honingbijen.
  • Zie je raten of ruik je rond de nestopening zelfs de geur van honing? → Honingbijen.
  • Zie je bijen op de grond paren → solitaire bijen (de koningin van de honingbij wordt tijdens een bruidsvlucht hoog in de lucht bevrucht).
  • Maakt het ‘bijenvolk’ gebruik van een vogelkastje als woning? → vrijwel zeker hommels.